De letter x
Hoeveel Nederlandse woorden met een x erin kent u? Als u een beetje nadenkt kunt u er vast wel enkele noemen. Maar het is duidelijk dat de letter x een van de minder belangrijke letters van het alfabet is. We zouden best zonder kunnen door ks te schrijven. Dan kunnen we het woord taxi eindelijk afbreken, tussen de k en de s.
25 woorden met een x erin: annexeren, basreflexkast, crux, dixieland, epoxyverf, fixeren, grijpreflex, hexadecimaal, index, jukebox, koolmonoxide, luxueus, matrixprinter, noordpoolexpeditie, onorthodox, plexiglas, quaestrix, ritmebox, solex, triplex, uitleenexemplaar, vexatie, waxinelichtje, xerox, zwaveldioxide.
In Amerika duidt de letter x bij films aan dat het een pornofilm is. Vroeger was een zogeheten x-rated film ook een aanduiding voor toelating in de bioscoop, maar die aanduiding is vervangen door NC-17 (no children under 17: geen toegang voor kinderen onder de 17).
Met de letter x kun je in Amerika een tien-dollarbiljet aanduiden. Dat gebruik is uiteraard afkomstig van de X bij Romeinse cijfers. Aan de ene kant logisch, maar aan de andere kant bijzonder.
In Nederland of België zou niemand je begrijpen als je op de vraag 'wat moet je ervoor hebben' antwoordt 'geef maar een x'.
Het Engels kent een werkwoord dat alleen bestaat uit de letter x: to x. Het heeft twee betekenissen.
In 'You have to x in the candidate of your choice' betekent het werkwoord 'met een x een keuze aangeven'. In 'You may x that out' (u mag dat doorstrepen) slaat x op het gebruik om met een typemachine of in druk met een rijtje x-jes iets door te halen.
Ik heb mijn Macintosh-computer laten tellen in een woordenlijst van ongeveer 111.000 Nederlandse woorden. Hij komt op 889 woorden waarvan een of meer letters een x is.
387 Woorden hebben de x op de tweede plaats. De eerste letter van die woorden is dan de e.
Woorden die met een x beginnen zijn er weinig en dat is een probleem voor makers van ABC-boeken. Gelukkig is er de xylofoon.
Behalve als letter, wordt de x ook voor andere doeleinden gebruikt.
Dit overzicht laat zien dat het bij de letter x om aantallen achter de komma gaat. De percentages zijn afgerond op één cijfer na de komma. Een percentage van 0,0 betekent dat de werkelijke waarde onder de 0,05% ligt.
Het oud-Grieks heeft een soort x-symbool, maar daarmee wordt geen ks-klank aangegeven, maar een harde g.
Die letter heet chi. In de statistiek is er een chi-kwadraattoets die naar deze letter verwijst. Met de chi-kwadraattoets kun je bepalen of er een verband bestaat tussen twee variabelen.
Het symbool van een P en X door elkaar dat onder meer in de rooms-katholieke kerk vaak voorkomt, is niet zoals vaak gedacht wordt een symbool voor vrede (pax in het Latijn).
De Χ is de oud-Griekse letter chi en de Ρ is de Griekse letter rho. Ze vormen de eerste letters van de naam Christus.
De letter x wordt in het Engels uitgesproken als eks.
De aanduiding XL staat voor Extra Large. Wij zouden in het Nederlands de afkorting EG (extra groot) kiezen, maar in het Engels begint het woord extra met dezelfde klank als de letteraanduiding.
Ander voorbeeld: ecstasy. In de drugswereld aangeduid met x, naar de beginklank. In het woord ecstasy zelf zit de letter x helemaal niet. Het gaat om de klank.
Het bijzondere is dat in het woord ecstasy zelf de letter x helemaal niet voorkomt. Het gaat om de klank.
Deze webpagina is een bewerking van stukjes die ik heb geschreven voor het tijdschrift Ons ABC-boek. Dit niet meer bestaande blad was een halfjaarlijks tijdschrift over het alfabet (ISSN: 0927-1430).
Nummer 10 van dat blad, verschenen in augustus 1995, had als onderwerp, de letter X omdat het Romeinse cijfer X gelijk is aan tien.
Uit de statistische gegevens over het opvragen van deze webpagina, blijkt dat veel mensen op zoek zijn naar woorden met een x. Ik weet niet waarom. Zijn dat allemaal scrabbelaars?
Wat de reden ook mag zijn, ik heb besloten een lijst aan te bieden van woorden met een x erin.